Nafaka nedir ve tek bir nafaka türü mü vardır?
Nafaka, aile hukukundan doğan bakım ve dayanışma yükümlülüklerinin belirli koşullarda para olarak yerine getirilmesini sağlayan hukuki bir kurumdur. “Nafaka” tek bir talebi ifade etmez. Dava devam ederken geçici koruma sağlayan tedbir nafakası, çocuk için iştirak nafakası, boşanma nedeniyle yoksulluğa düşecek eş için yoksulluk nafakası ve belirli yakınlar arasındaki yardım nafakası farklı şartlara tabidir.
Her nafaka türünde tarafların gelirleri kadar gerçek giderleri, çocukların ihtiyaçları, çalışma gücü, yaşam koşulları ve hakkaniyet birlikte değerlendirilir. Kanunda herkese uygulanacak sabit bir yüzde veya otomatik hesap formülü bulunmaz.
Tedbir nafakası
Boşanma veya ayrılık davası sürerken eşlerin ve çocukların korunması için geçici önlemler alınabilir. Tedbir nafakası, yargılama devam ederken ekonomik dengenin tamamen bozulmasını önlemeyi amaçlar. Talep tarihi, tarafların fiili yaşam düzeni, gelir ve giderleri ile çocukların bakım masrafları değerlendirilir.
Tedbir nafakası geçici niteliktedir. Nihai kararla birlikte sona erebilir veya şartları oluşmuşsa başka bir nafaka türüne dönüşen düzenleme kurulabilir.
İştirak nafakası
Velayeti kendisine verilmeyen ebeveyn, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine mali gücü oranında katılır. İştirak nafakası çocuğun hakkıyla bağlantılıdır; yalnızca ebeveynler arasındaki bir ödeme ilişkisi olarak görülmemelidir.
Çocuğun yaşı, okul giderleri, sağlık ihtiyaçları, barınma, ulaşım, beslenme ve sosyal gelişim masrafları ile ebeveynlerin gelir ve yaşam koşulları dikkate alınır. Çocuğun ihtiyaçları zaman içinde değiştiğinde nafaka miktarının yeniden değerlendirilmesi gündeme gelebilir.
Yoksulluk nafakası
Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru diğer taraftan daha ağır olmamak koşuluyla mali gücü oranında nafaka isteyebilir. Yoksulluk değerlendirmesi yalnızca düzenli iş bulunup bulunmadığına göre yapılmaz. Gelir, malvarlığı, yaş, sağlık, meslek, çalışma imkânı, barınma ve zorunlu giderler birlikte ele alınır.
Yoksulluk nafakasının süresi ve sona erme koşulları somut olaya göre değerlendirilir. Yeniden evlenme, evli olmaksızın fiilen evli gibi yaşama, yoksulluğun ortadan kalkması veya haysiyetsiz hayat sürme iddiası gibi durumlar farklı hukuki sonuçlar doğurabilir.
Yardım nafakası
Yardım edilmediği takdirde yoksulluğa düşecek belirli üstsoy, altsoy ve kardeşler arasında kanuni şartlar altında yardım nafakası gündeme gelebilir. Talep edenin ihtiyaç durumu ile yükümlünün ödeme gücü birlikte değerlendirilir. Bu talep boşanma davasındaki nafaka türlerinden farklıdır.
Nafaka miktarı nasıl belirlenir?
Nafaka için herkese uygulanan sabit bir oran yoktur. Mahkeme; tarafların ekonomik ve sosyal durum araştırmasını, bordro ve banka kayıtlarını, malvarlığını, kira ve fatura giderlerini, çocukların eğitim ve sağlık masraflarını, çalışma kapasitesini ve hakkaniyeti birlikte değerlendirebilir.
- Düzenli ücret, serbest meslek veya ticari kazanç
- Taşınmaz, araç, şirket payı ve kira geliri
- Zorunlu barınma, sağlık ve yaşam giderleri
- Çocukların yaşına ve eğitimine bağlı giderler
- Tarafların çalışma gücü ve gelir elde etme imkânı
- Önceki yaşam düzeni ve mevcut ekonomik koşullar
Gelirin yalnızca resmî bordrodan ibaret olmadığı iddia ediliyorsa bu iddianın hukuka uygun delillerle desteklenmesi gerekir.
Başvuru için hazırlanabilecek belgeler
- Maaş bordrosu, banka hareketi ve vergi kayıtları
- Kira sözleşmesi, fatura ve düzenli gider belgeleri
- Çocukların okul, servis, kurs ve sağlık giderleri
- Tapu, araç ve şirket kayıtları
- Önceki mahkeme kararları ve ödeme dekontları
- İşsizlik, sağlık veya çalışma gücüne ilişkin belgeler
Nafakanın artırılması, azaltılması veya kaldırılması
Tarafların ekonomik koşullarında veya çocuğun ihtiyaçlarında önemli değişiklik olduğunda nafakanın uyarlanması istenebilir. Enflasyon tek başına her dosyada aynı sonucu doğurmaz; gelir artışı, iş kaybı, sağlık sorunu, yeni eğitim giderleri ve malvarlığı değişiklikleri birlikte değerlendirilir.
Nafakanın kendiliğinden azaltılması veya kesilmesi doğru değildir. Mevcut karar değiştirilmedikçe ödeme yükümlülüğü devam edebilir ve eksik ödemeler icra takibine konu olabilir.
Ödenmeyen nafakanın tahsili
Kesinleşmiş veya icra edilebilir nafaka kararları için icra takibi yapılabilir. Birikmiş nafaka, işleyecek nafaka, faiz ve masraflar dosyaya göre hesaplanır. Ödeme açıklamalarının doğru yazılması ve dekontların saklanması hem alacaklı hem borçlu bakımından önemlidir.
Nafaka yükümlülüğüne aykırılığın icra ve ceza hukuku bakımından farklı sonuçları olabilir. Şikâyet ve takip süreleri somut dosyada ayrıca kontrol edilmelidir.
Sık sorulan sorular
Çalışan eş nafaka alabilir mi?
Çalışmak tek başına nafaka talebini otomatik olarak ortadan kaldırmaz. Gelirin kişiyi yoksulluktan çıkarıp çıkarmadığı ve diğer kanuni şartlar birlikte değerlendirilir.
Nafaka her yıl otomatik artar mı?
Kararda bir artış yöntemi belirlenmişse o hüküm uygulanabilir. Böyle bir hüküm yoksa veya koşullar önemli ölçüde değişmişse uyarlama talebi gündeme gelebilir.
Çocuğun giderlerini ayrıca talep etmek mümkün mü?
Olağan ve olağan dışı çocuk giderlerinin kapsamı, mevcut karar veya protokol ve somut ihtiyaca göre değerlendirilir.